Encyklopedia Międzyboża

Apter Raw (rabin Abraham Jehoszua Heschel z Opatowa)

Postaci

Rabin Abraham Jehoszua Heschel (1748–1825), zwany Apter Rawem od wcześniej sprawowanego urzędu w Opatowie (Apt), był jednym z czołowych rabinów chasydzkich swojego pokolenia. Mieszkał w Międzybożu (Medżybiż) od 1813 roku aż do śmierci i jest pochowany na starym cmentarzu żydowskim, blisko Baal Szem Towa. Budynek jego synagogi wciąż stoi; organizacja Ohalei Tzaddikim kupiła go w 2008 roku, aby go odrestaurować.^[1][2]

Zobacz też: Stary cmentarz żydowski, Synagogi.

Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer)

Postaci

Rabin Izrael ben Eliezer (ok. 1698/1700–1760), zwany Baal Szem Towem („Mistrzem Dobrego Imienia”) lub Besztem, jest założycielem chasydyzmu. W latach 30. XVIII wieku był już znany na Podolu jako ba'al shem, uzdrowiciel, który pisał amulety i zalecał lekarstwa, a starszyzna Międzyboża zaprosiła go, by osiadł w miasteczku jako jego stały kabalista. Polskie rejestry podatkowe wykazują go tu od 1740 roku (w wielu książkach podaje się około 1742 roku, gdy rejestr po raz pierwszy nazywa go „Balsem”) aż do jego śmierci w święto Szawuot 1760 roku. Z jego domu nauki w Międzybożu głoszone przez niego nauki rozeszły się po całej Europie Wschodniej, niesione przez uczniów, takich jak Jaakow Josef z Połonnego i Dow Ber, Magid z Międzyrzecza, który po nim stanął na czele ruchu. Jest pochowany na starym cmentarzu żydowskim.^{[7][9][10][11][12][1][2]}

Zobacz też: Baal Szem Tow w rejestrach podatkowych, Krąg Baal Szem Towa w Międzybożu, Grób Baal Szem Towa i pielgrzymki, Chasydyzm – kolebka ruchu.

Baal Szem Tow w rejestrach podatkowych

Archiwalia

Historyk Moshe Rosman odnalazł Beszta w rejestrach podatkowych Międzyboża prowadzonych w dobrach Czartoryskich, przechowywanych dziś w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie. Należący do gminy dom obok synagogi, oznaczany zwykle numerem 93, figuruje w 1740 roku jako „dom kahalny albo kantorski, w którym jest kabalista”, w 1742 roku jako „Balsem w domu kahalnym”, w 1758 roku jako „Balsam”, a w 1760 roku jako „Balszam, doktor, zwolniony”. Przez wszystkie lata pobytu w miasteczku mieszkał tam bez czynszu i podatków, w domu utrzymywanym dla osób pełniących funkcje religijne w gminie, a obok niego pojawiają się członkowie jego domostwa i kręgu. Dokumenty pokazują, że Beszt nie był outsiderem, lecz uznaną postacią, którą wspierała gmina. W 1763 roku dom zajmował „Herszko”, prawdopodobnie jego syn Tsvi Hirsh.^[10][9][11]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer), Spisy rewizyjne (carskie spisy ludności).

Barondess, Joseph

Postaci

Joseph Barondess (1867–1928) mieszkał w Międzybożu, zanim w 1888 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie stał się znanym przywódcą żydowskiego ruchu robotniczego w Nowym Jorku.^[1]

Zobacz też: The landsmanshaftn.

Berdyczewski, Micha Josef

Postaci

Micha Josef Berdyczewski (1865–1921), pisarz i myśliciel tworzący po hebrajsku i w jidysz, urodził się w Międzybożu.^[1]

Bick, rabin Chaim Yekhiel Mikhel

Postaci

Rabin Chaim Yekhiel Mikhel Bick (1887–1964) jest ostatnim znanym rabinem, który mieszkał w Międzybożu. Opuścił miasteczko w 1925 roku.^[1]

Zobacz też: Okres radziecki, 1922–1991.

Boruch z Międzyboża, rabin

Postaci

Rabin Boruch ben Yechiel (ur. 1753 lub 1757, zm. 1811), wnuk Baal Szem Towa po jego córce Udl, znał dziadka z dzieciństwa. W 1788 roku powrócił do Międzyboża i prowadził tam okazały dwór, przy którym przebywał ludowy trefniś Herszele z Ostropola. Nie pozostawił dynastii, gdyż miał tylko córki; jest pochowany obok dziadka. Około 1800 roku spór w miasteczku podzielił społeczność i odtąd chasydzi oraz Żydzi niebędący chasydami mieli osobne przywództwo.^[8][2][1]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer), Herszel z Ostropola, Moshe Chaim Ephraim z Sudyłkowa, rabin.

Chasydyzm – kolebka ruchu

Społeczność

Chasydyzm, ruch religijny, który podkreślał radość, modlitwę i bliskość Boga dostępną dla zwykłych Żydów, wyrósł w połowie XVIII wieku z kręgu Baal Szem Towa w Międzybożu. Jego wnuk, rabin Boruch, a później Apter Raw prowadzili w miasteczku dwór chasydzki, a chasydzi z całego świata wciąż przybywają, by modlić się przy ich grobach.^[1][2]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer), Apter Raw (rabin Abraham Jehoszua Heschel z Opatowa), Boruch z Międzyboża, rabin.

Drukarnia, 1815–1827

Społeczność

W latach 1815–1827 w Międzybożu działała drukarnia hebrajska, która wydawała księgi chasydzkie i kabalistyczne.^[2]

Zobacz też: Chasydyzm – kolebka ruchu.

Grób Baal Szem Towa i pielgrzymki

Miejsca

Beszt zmarł w święto Szawuot 1760 roku, według większości przekazów 6 siwan (21 maja), według innych drugiego dnia święta, 7 siwan. Spoczywa na starym cmentarzu żydowskim wśród swoich uczniów i potomków: Ze'eva Volfa Kitzesa, swoich wnuków, rabina Borucha i rabina Moshe Chaima Ephraima, oraz Apter Rawa. Pierwotna macewa zaginęła po II wojnie światowej; w latach 60. XX wieku miejscowi Żydzi oznaczyli grób płytą cementową, a na początku lat 90. powstał murowany ohel. W 2006 roku izraelska organizacja Ohalei Tzadikim odbudowała ohel nad czterema grobami i wzniosła w pobliżu synagogę, dom gościnny i mykwę; przebudowę krytykowano za naruszenie okolicznych grobów. Od końca lat 80. co roku przybywają tu tysiące chasydów, najliczniej w Szawuot, w rocznicę jego śmierci (jorcajt); wojna w Ukrainie utrudniła tę podróż.^{[9][13][14][15][1]}

Zobacz też: Stary cmentarz żydowski, Medzhybizh today.

Herszel z Ostropola

Postaci

Herszel z Ostropola, legendarny dowcipniś z żydowskiego folkloru, ma podobno spoczywać w nieoznaczonym grobie na starym cmentarzu żydowskim w Międzybożu.^[1]

Zobacz też: Stary cmentarz żydowski.

Jarmarki i handel

Społeczność

Międzybóż słynął z wielkich jarmarków, które przyciągały kupców żydowskich z całego regionu. Jego gospodarka podupadła po 1831 roku, gdy siedzibę władz regionu przeniesiono do Kamieńca Podolskiego, a później, gdy kolej ominęła miasteczko.^[2][1]

Zobacz też: Panowanie rosyjskie, 1793–1917.

Krąg Baal Szem Towa w Międzybożu

Postaci

W Międzybożu Beszt stał na czele domu nauki skupiającego uczonych, mistyków i ascetów, wśród nich Ze'eva Volfa Kitzesa i Davida Purkesa, którzy występują także w polskich aktach sądowych. Według tradycji początkowo opierali się przybyszowi, a potem uznali jego przywództwo; Kitzes został w domu nauki Beszta dmącym w szofar i spoczywa obok niego. Beszt angażował się też w miejscową politykę: na początku lat 40. XVIII wieku sprzeciwiał się rzeźnikom i rabinowi w ich sporze z gminą.^[7][16][11]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer).

Landsmanszafty (stowarzyszenia nowojorskie)

Społeczność

Emigranci z Międzyboża założyli w Nowym Jorku stowarzyszenia wzajemnej pomocy, wśród nich Medgibosh Progressive Solidarity Society, Meshbisher Untershtutzung Verein i Chevra Ohev Israel Anshei Meshbosh. Stowarzyszenia te kupowały dla swoich członków kwatery na cmentarzach w Queens i na Long Island, dlatego tak wielu potomków mieszkańców miasteczka spoczywa w Ameryce obok siebie.

Zobacz też: The landsmanshaftn, Search the registry.

Ludność

Społeczność

Zob. tabelę z liczbą ludności żydowskiej poniżej. Liczbę 1719 z 1847 roku podajemy tak, jak ją opublikowano, choć wydaje się zaniżona w porównaniu ze spisem rewizyjnym z 1834 roku, który wymienia około 1456 gospodarstw domowych samych tylko żydowskich mieszczan.^[1][2][5][4]

Zobacz też: Spisy rewizyjne (carskie spisy ludności).

Masowe groby i pomnik

Miejsca

Żydzi zamordowani w 1942 roku spoczywają w trzech rowach przy drodze do Rusanowiec, około 2 km od miasteczka; groby pokryto betonem i oznaczono pomnikiem. Źródła lokalizują to miejsce na północ lub na zachód od miasteczka, nad Bugiem Południowym.^[3][1]

Zobacz też: Zagłada, 1941–1942, The Holocaust memorial.

Miejscowość dziś

Miejsca

Międzybóż to niewielka osada licząca około 1200–1300 mieszkańców, położona w rejonie chmielnickim obwodu chmielnickiego, około 25 km od miasta Chmielnicki, na 49°26′N 27°25′E. Do 2020 roku należała do rejonu latyczowskiego, a do 2024 roku miała status osiedla typu miejskiego.^[1][4]

Zobacz też: Medzhybizh today.

Moshe Chaim Ephraim z Sudyłkowa, rabin

Postaci

Rabin Moshe Chaim Ephraim (ur. 1748, według niektórych 1742, zm. 1800), kolejny wnuk Baal Szem Towa po Udl, dorastał w domu dziadka w Międzybożu. Jego księga Degel Machaneh Ephraim (pierwsze wydanie: Korzec, 1810) zachowała wiele nauk Beszta. W 1785 roku powrócił do Międzyboża jako rebe, zmarł tam w 1800 roku i jest pochowany obok dziadka.^[17][7]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer), Boruch z Międzyboża, rabin.

Nachman z Bracławia, rabin

Postaci

Rabin Nachman z Bracławia (1772–1810), założyciel bracławskiego ruchu chasydzkiego, urodził się w Międzybożu 4 kwietnia 1772 roku (Rosz Chodesz nisan 5532). Był prawnukiem Baal Szem Towa po Fejdze (Feiga), córce Udl, i jako chłopiec chodził nocą modlić się przy grobie pradziadka.^[18][1]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer).

Nazwy miejscowości

Społeczność

Nazwa pochodzi od mezhbuzhye, „między Bugami”. Po ukraińsku: Medzhybizh, pol. transkrypcja Medżybiż (Меджибіж); po rosyjsku: Medzhibozh (Меджибож); po polsku: Międzybóż; w jidysz: Mezhbizh (מעזשביזש); po hebrajsku: מז'יבוז'; po niemiecku: Medschybisch; po osmańsku: Mejibuji. W dokumentach i książkach spotyka się też zapisy Medzibezh, Medzibozh, Mezhibezh, Mezbizh, Miedzyboz i Międzybórz, a nowojorskie stowarzyszenia pisały Medgibosh, Meshbisher i Meshbosh.^[1][5][2]

Zobacz też: The many names of the town.

Nowy cmentarz żydowski

Miejsca

Nowy cmentarz żydowski leży w zachodniej części miasteczka; znajdują się na nim groby od początku XIX wieku do lat 80. XX wieku. Został zinwentaryzowany przez ESJF (European Jewish Cemeteries Initiative).^[1][6]

Zobacz też: Medzhybizh today.

Okres radziecki, 1922–1991

Wydarzenia

Władza radziecka przyniosła elektryczność, szkoły, drogi i gospodarstwa kolektywne. W latach 20. XX wieku w miasteczku działała żydowska rada i ukazywała się gazeta w jidysz; założono też żydowskie gospodarstwo kolektywne (kołchoz). W 1926 roku mieszkało tu 4614 Żydów, czyli 58 procent ludności. Wielki głód z początku lat 30. upamiętnia muzeum na zamku.^[1][2]

Zobacz też: Zagłada, 1941–1942.

Panowanie osmańskie, 1672–1699

Wydarzenia

Imperium Osmańskie zajęło Podole w 1672 roku, a Międzybóż, zapisywany przez Osmanów jako Mejibuji, stał się ośrodkiem okręgu (sandżaku) w prowincji Kamaniçe. Wojska polskie pod wodzą Jana Sobieskiego odbiły go w 1682 roku, choć pełną kontrolę Polska odzyskała dopiero w 1699 roku.^[1][4]

Zobacz też: Timeline.

Panowanie rosyjskie, 1793–1917

Wydarzenia

Rosja zajęła Międzybóż w 1793 roku, w drugim rozbiorze Polski, i miasteczko weszło w skład guberni podolskiej. Czartoryscy byli właścicielami miasta do czasu, gdy w 1831 roku Adam Czartoryski udał się na emigrację; siedzibę władz regionu przeniesiono wówczas do Kamieńca Podolskiego, później kolej ominęła miasteczko i zaczęło ono podupadać. Mimo to jego społeczność żydowska wciąż rosła i do 1897 roku liczyła 6040 osób, czyli 74 procent mieszkańców.^[1][2]

Zobacz też: Ludność, Spisy rewizyjne (carskie spisy ludności).

Pierwsze wzmianki

Wydarzenia

Miejscowość po raz pierwszy wymienia Latopis hipacki w 1146 roku jako posiadłość Rusi Kijowskiej. Żydzi są tu poświadczeni po raz pierwszy w 1518 roku, co czyni tę gminę jedną z najstarszych społeczności żydowskich na Ukrainie. W 1566 roku król Zygmunt II August zwolnił miejscowych Żydów z podatków. Najstarszy datowany nagrobek na starym cmentarzu żydowskim pochodzi z 1555 roku.^[4][1][2]

Zobacz też: Timeline.

Powstanie kozackie 1648 roku

Wydarzenia

Przed 1648 rokiem Międzybóż miał jedną z największych gmin żydowskich na Podolu. 20 lipca 1648 roku, podczas powstania Chmielnickiego, oddziały kozackie pod wodzą Danyły Nieczaja i Maksyma Krzywonosa zabiły lub uprowadziły niemal wszystkich Żydów miasteczka, około 2500 osób. W 1661 roku pozostała tu zaledwie garstka Żydów. Kolejne napady nastąpiły w latach 1651 i 1664 oraz na początku XVIII wieku.^[1][2]

Zobacz też: Ludność, Timeline.

Prawo magdeburskie, 1593

Wydarzenia

W 1593 roku Adam Sieniawski nadał miastu prawo magdeburskie, czyli przywilej samorządowy stosowany w całej Europie Środkowej i Wschodniej. Na przestrzeni wieków miasto należało do rodów Zasławskich, Sieniawskich, Potockich i Czartoryskich.^[1][4]

Zobacz też: Panowanie rosyjskie, 1793–1917.

Rapoport, rabin Dov Berish

Postaci

Rabin Dov Berish Rapoport (zm. 1823) był pierwszym przedstawicielem rabinackiego rodu Rapoportów, który osiadł w Międzybożu.^[1]

Shivhei ha-Besht (Pochwały Baal Szem Towa)

Archiwalia

Większość opowieści o Beszcie w Międzybożu pochodzi z Shivhei ha-Besht, zbioru ponad 200 opowieści zebranych w rękopisie około 1795 roku przez Dow Bera z Linic (Linits) i wydanych drukiem w Kopysiu w 1814 roku (często datowanych na 1815). Historycy traktują go jako hagiografię z historycznym rdzeniem: istnienie niektórych występujących w nim osób, takich jak Kitzes i Purkes, potwierdzają polskie dokumenty. Poza tym źródła do biografii Beszta są skąpe: kilka wpisów w rejestrach, garść listów i nauki spisane przez jego uczniów.^[7][2][10]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer).

Sirkes, rabin Joel (Bach)

Postaci

Rabin Joel Sirkes (1561–1640), wielki znawca prawa żydowskiego, znany jako Bach od tytułu swojego dzieła Bayit Chadash, był rabinem Międzyboża w latach 1604–1612.^[1][2]

Spisy rewizyjne (carskie spisy ludności)

Archiwalia

Imperium Rosyjskie ewidencjonowało swoich podatników w „spisach rewizyjnych” (revizskie skazki). Dla Międzyboża zachowały się one w Państwowym Archiwum Obwodu Chmielnickiego (ДАХмО) i należą do najlepszych źródeł do dziejów rodzin żydowskich w XIX wieku: 1816/1818 (fond 226, opis 79, sprawa 3789), 1829 i 1833 (226-79-4747), 1834 (225-1д-859, gdzie wymieniono z imienia każdego mężczyznę, kobietę i dziecko), 1843 (226-79-4960, przeniesienia do innych miejscowości), 1851 (226-80-977), 1858 (226-79-6109) i 1875 (226-80-1166). Kilka z nich można bezpłatnie obejrzeć w Wikimedia Commons, a wiele zindeksował JewishGen.^[20][21]

Zobacz też: How to read a revision list, Find your Medzhybizh family.

Stanowisko paleolityczne

Miejsca

W pobliżu miasteczka i wsi Hołowczyńce (Holovchyntsi) leży stanowisko archeologiczne Medżybiż z jednymi z najstarszych śladów obecności człowieka na Ukrainie.^[4]

Stary cmentarz żydowski

Miejsca

Na północ od miasteczka leży stary cmentarz żydowski, na którym najstarszy datowany pochówek pochodzi z 1555 roku. Znajdują się tu groby Baal Szem Towa, Apter Rawa i rabina Borucha, osłonięte współczesnym budynkiem, oraz nieoznaczony grób, w którym według tradycji spoczywa Herszel z Ostropola. Cmentarz jest celem pielgrzymek chasydów z całego świata.^[1][2]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer), How to read a Jewish gravestone.

Synagogi

Miejsca

Niewielki dom nauki w Międzybożu przez pokolenia uchodził za synagogę Baal Szem Towa. Źródła różnią się co do jego końca: zamknięty przez władze radzieckie w 1939 roku i spalony w 1942 roku albo rozebrany przez Niemców w 1941 roku. Replikę, odtworzoną na podstawie fotografii wykonanych około 1915 roku, wzniesiono w tym miejscu w latach 2000–2005 i poświęcono w Szawuot 2004 roku; dziś służy pielgrzymom. Najtrafniej nazywać ją tradycyjną synagogą Beszta: niektórzy badacze wątpią, czy sfotografowany budynek był miejscem jego modlitwy. Synagoga Apter Rawa przetrwała, choć służy innym celom, a w 2008 roku została kupiona z myślą o renowacji.^{[12][14][1][3]}

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer), Medzhybizh today.

Szewczenko, Taras, i inni goście

Postaci

Polski bohater Tadeusz Kościuszko stacjonował w Międzybożu w 1790 roku. Ukraiński poeta Taras Szewczenko przebywał w miasteczku w październiku 1846 roku podczas wyprawy archeologicznej; miejsce to upamiętnia tablica.^[1]

Wojna domowa i pogromy, 1917–1922

Wydarzenia

W 1917 roku w miasteczku stacjonował I Korpus Ukraiński pod dowództwem Pawła Skoropadskiego, a w 1918 roku w pobliżu walczyły wojska ukraińskie i Armia Czerwona. W czasie wojny domowej w latach 1919–1922 władza nad miasteczkiem wielokrotnie przechodziła z rąk do rąk, a jego Żydzi padali ofiarą pogromów. Władzę radziecką ustanowiono w 1922 roku.^[4][1]

Zobacz też: Okres radziecki, 1922–1991.

Zagłada, 1941–1942

Wydarzenia

Wojska niemieckie zajęły Międzybóż 8 lipca 1941 roku; już 6 lipca, przed ich nadejściem, wybuchł pogrom. W 1939 roku w miasteczku mieszkało około 2347 Żydów. Zmuszono ich do zamieszkania w getcie ogrodzonym drutem kolczastym w najbiedniejszej części miasteczka i do pracy przymusowej, od wiosny 1942 roku przy budowie dróg w kamieniołomie oddalonym o 14 km. 14 kwietnia 1942 roku 200 mężczyzn wywieziono do niewolniczej pracy. Według dokumentów radzieckich zabójstwa trwały od 21 sierpnia do 31 października 1942 roku. Największa egzekucja odbyła się 22 września 1942 roku w wąwozie przy drodze do Rusanowiec (Rusanovtsy); Żydów odnalezionych później w ukryciu przetrzymywano w koszarach na zamku i rozstrzeliwano w kolejnych tygodniach, a ostatnich zamordowano do 31 października. Ofiary spoczywają w trzech masowych grobach. Źródła podają, że zamordowano 2558, 2583 (akt komisji radzieckiej z 4 czerwca 1944 roku) lub 2588 Żydów. Miasteczko wyzwolono 24 marca 1944 roku, a po wojnie powróciło do niego około dwóch tuzinów rodzin żydowskich.^[3][2][1][5]

Zobacz też: The Holocaust memorial, Masowe groby i pomnik.

Zamek

Miejsca

Budowę kamiennej twierdzy, która zastąpiła drewniane palisady, rozpoczęto w 1511 roku na cyplu u zbiegu rzeki Bużok z Bugiem Południowym. Tama na Bugu utworzyła jezioro obronne. Zamek ma kształt romboidu z czterema basztami; w XIX wieku został częściowo przebudowany. Dziś mieści się w nim niewielkie muzeum historii lokalnej oraz duże muzeum upamiętniające ofiary Hołodomoru, wielkiego głodu z lat 1932–33. Wiele jego murów niszczeje.^[1][4]

Zobacz też: Medzhybizh today, Names of the town.

Świątynie i pałac

Miejsca

Oprócz zamku w miejscowości zachowały się: XVI-wieczna prawosławna cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej ze starymi freskami, XVI-wieczny rzymskokatolicki kościół Świętej Trójcy oraz XVI-wieczny pałac.^[4]

Zobacz też: Zamek.

Źródło Baal Szem Towa

Miejsca

W Trebuchowcach (Trebukhivtsi), na skraju Międzyboża, znajduje się źródło, przy którym według tradycji Beszt modlił się i obmywał ręce. Zbudowano nad nim mykwę dla pielgrzymów. Tradycja ta jest legendą; nie potwierdza jej żaden dokument.^[19][1]

Zobacz też: Baal Szem Tow (rabin Izrael ben Eliezer).